Arktisk sjøisovervaking: Frå vikingar til satellittar
Dei første observasjonane av sjøis i Arktis vart gjort av vikingane, og seinare følgde dei første polarutforskarane og sjømennene etter. I dag er IceBird-programmet ein del av ein internasjonal overvaking som dokumenterer isdekket i Arktis mens det gjennomgår raske endringar på grunn av klimaoppvarming.
![Eit stort skip i isdekka hav. Biletet er att frå eit fly og ein kan sjå litt av den raude vingen til flyet.](https://uit.no/Content/858406/cache=20240309135139/transformation=kompJpgHighTommy/KPH_overflight.jpeg)
Polhavet, òg kjent under namnet Nordishavet, dekkjer omtrent 14 millionar kvadratkilometer - om lag halvparten av arealet til Afrika. Det er, i det minste delvis, dekt av sjøis heile året. Dette isdekket spelar ei grunnleggjande rolle i jordas klimasystem. Den påverkar den globale havsirkulasjonen, hindrar energiabsorpsjon frå sola på grunn av sin høge albedo og avgrensar varmeutvekslinga mellom havet og den overliggjande atmosfæren.
Endringar i sjøisdekket kan derfor ha konsekvensar som strekkjer seg langt utover Arktis. Observasjon av desse endringane krev systematisk overvaking av Polhavet, noko som er vanskeleg på grunn av områdets storleik, avsidesliggjande plassering og harde miljø.
Ei lang historie med observasjonar av sjøis
![barents_walrus_hunting.jpeg](/Content/858416/transformation=scale10000x800/barents_walrus_hunting.jpeg)
Den eldste registreringa av sjøisobservasjonar går tilbake til så tidleg som 870 e.Kr. og vart samla av vikingane. Observasjonane inneheld talet på veker per år at sjøis vart sett langs nordkysten av Island. Det var ikkje før på 1400- og 1500-talet at andre sjøisregistreringar dukka opp, denne gongen samla av dei første polarutforskarane og sjømenn som til dømes John Cabot og Willem Barentsz i deira søken etter arktiske sjøruter.
Notata frå polarutforskarane, og seinare frå kvalfangarar og fangstmenn, gir innsiktsfull informasjon om tilstanden til sjøisen, men er avgrensa både i tid og rom. Dei første faktiske målingane av sjøistjukkleik vart tekne under Jeannette-ekspedisjonen frå 1879 til 1881 ved bruk av eit isbor. Når luftfarten tok seg opp tidleg på 1900-talet vart det mogleg for observasjonar over større romlege skalaer, som under den første overflyginga av Nordpolen av Roald Amundsen i 1926.
Andre halvdel av 1900-talet førte med seg nye teknologiar som gjorde det mogleg for oss å overvake arktisk sjøis på ein systematisk måte for første gong. Ubåtar utstyrt med oppovervendte sonarar gav estimat av sjøisens tjukkleik mens dei seila.
![Norge_airship.jpg](/Content/858417/transformation=scale10000x800/Norge_airship.jpg)
Sidan slutten av 70-talet har mikrobølgeradiometrar om bord på satellittar gitt kontinuerlege observasjonar av sjøis over heile Arktis, noko som førte til dei første karta som viser sjøisområde og -utstrekning, samt rutinemessig produksjon av iskart for navigasjonsformål.
I dag bærer satellittar ei rekke sensorar som skaffar observasjonar av sjøis, som altimetrar som gir estimat av fribordet som deretter blir omgjort til estimat av sjøistjukkleik, eller syntetisk aperturradar (SAR) sensorar som gir bilete av sjøisdekket som kan brukast til å estimere isdrift.
Vi treng framleis å vere på isen
Sjølv om observasjonane frå rommet gir oss den romlege og tidsmessige dekninga som er nødvendig for å overvake Polhavet og sjøisen, er vi framleis avhengige av in-situ ("på isen") eller luftborne målingar for å validere informasjonen henta frå satellittdataa. Dedikerte tokt i felten samlar sjøisobservasjonar som blir brukt som samanlikningsmateriale.
Likevel gjer dei store skilnadene i romlege og tidsmessige skalaer det vanskeleg å direkte samanlikne dei ulike observasjonane med kvarandre: frå augneblinksmålingar som borehol eller snøgroper, til dei luftborne målingane med dronar eller fly som dekkjer hundrevis av kilometer over nokre dagar, til satellittobservasjonane over Arktis som går året rundt.
![Measuring_principle_of_the_EM-Bird.png](/Content/858418/transformation=scale10000x800/Measuring_principle_of_the_EM-Bird.png)
Sjøistjukkleik henta ved bruk av elektromagnetisk induksjon og lasermålingar. Foto: Sea Ice Portal / AWI
Helmholtz-senteret for polar- og marin forsking på det tyske Alfred Wegener-instituttet (AWI) har drive undersøkingar av kor røff sjøisoverflata er sidan 1993 og undersøkingar av sjøistjukkleik sidan 2003. IceBird-programmet er ein del av denne overvakningsserien i form av sjøistjukkleikundersøkingar frå fly, som blir gjennomført to gonger i året, om sommaren og vinteren.
Desse tokta har dokumentert, i detalj, isdekket i Arktis mens det har endra seg raskt med klimaoppvarminga dei siste tiåra. Meir nyleg gir dei luftborne målingane ein unik referanse for å validere satellittobservasjonar av sjøisen. Under flygingane blir sjøistjukkleiken utleidd frå ei kombinasjon av elektromagnetiske (EM) induksjonsmålingar og lasermålingar.
Induksjonsmålingane blir henta med «EM-fuglen», ein torpedoforma sensor som blir taua under flyet, 15 meter over sjøisen. Dette gir avstanden mellom «fuglen» og grensa mellom isen og det underliggjande sjøvatnet. Dei tilhøyrande lasermålingane gir avstanden frå EM-fuglen til toppen av snø- eller isoverflata. Skilnaden mellom avstanden til is-vatn-grensa og avstanden til snø- eller isoverflata er den totale sjøistjukkleiken, som vist i illustrasjonen.
Om vinteren er dette heller den kombinerte snø- og istjukkleiken, medan om sommaren er det berre istjukkleiken ettersom snøen stort sett har smelta.
Sommartoktet 2024
Sommartoktet 2024 opererer frå Station Nord på Grønland og gjennomfører flygingar over Lincolnsjøen og Framstredet. I tillegg til dei vanlege, faste overvakingsrutene, samla årets tokt data om sjøistjukkleik på 86°N, der det norske forskingsfartøyet og isbrytaren R/V Kronprins Haakon fungerte som ein in-situ sjøisstasjon.
![icebird group photo.jpg](/Content/858421/transformation=scale10000x800/group_pictures.jpg)
– Dette vil gjer at vi kan setje in-situ målingane som forskarar har tatt om bord på skipet inn i ein breiare samanheng. Om vêret tillèt det, siktar vi på å undersøke ein 'satellittunderflyging', som er ein flyging over bakkesporet til ein passerande satellitt, seier Catherine Taelman frå UiT Noregs arktiske universitet og forskar på årets tokt.
– Sidan vi undersøker drivande sjøis, er det viktig å minimere tidsintervallet mellom satellittpasseringa og flyginga, slik at vi får data frå nøyaktig den same isen. Eit slikt datasett gir høve til å til dømes forstå feilkjelder i målingar frå rommet. AWI IceBird-kampanjane byggjer på ei lang arv av sjøisundersøkingar i Arktis, og gir dermed essensielle data for klimastudiar, legg Taelman til.
Med berre nokre få undersøkingsdagar att, kan IceBird-laget allereie sjå tilbake på eit vellukka tokt.
– Vi nøyt alle dei vakre utsiktene over Polhavet dekt av sjøis, smeltevatn og isfjell, samt ein og annan sel. Vi kjem heim med mange nye inntrykk, motivasjon og unike data for å halde fram med forskinga vår, seier Taelman.
-
Fiskeri- og havbruksvitenskap - bachelor
Varighet: 3 År -
Fiskeri- og havbruksvitenskap - master
Varighet: 2 År -
Akvamedisin - master
Varighet: 5 År -
Bioteknologi - bachelor
Varighet: 3 År -
Geosciences - master
Varighet: 2 År -
Biology - master
Varighet: 2 År -
Molecular Sciences - master
Varighet: 2 År -
Law of the Sea - master
Varighet: 3 Semestre -
Biologi - bachelor
Varighet: 3 År -
Geologi - bachelor
Varighet: 3 År -
Samfunnssikkerhet og miljø - bachelor
Varighet: 3 År -
Samfunnsplanlegging - nettbasert førstesemesterstudium
Varighet: 1 Semestre -
Internasjonal beredskap (samlingsbasert) - bachelor
Varighet: 3 År -
Marine Biotechnology - master
Varighet: 2 År -
Environmental Law - master
Varighet: 2 År -
PhD programme in Nautical Operations
Varighet: 3 År -
Nautikk - bachelor
Varighet: 3 År -
Ocean Leadership - Executive master
Varighet: 3 År -
Havteknologi, ingeniør - bachelor (ordinær, y-vei)
Varighet: 3 År -
Nautikk - årsstudium
Varighet: 1 År -
Arkeologi - master
Varighet: 2 År -
Physics - master
Varighet: 2 År -
Mathematical Sciences - master
Varighet: 2 År -
Biomedicine - master
Varighet: 2 År -
Medisin profesjonsstudium
Varighet: 6 År -
Informatikk, datamaskinsystemer - bachelor
Varighet: 3 År -
Informatikk, sivilingeniør - master
Varighet: 5 År -
Biomedisin - bachelor
Varighet: 3 År -
Kjemi - bachelor
Varighet: 3 År -
Matematikk - årsstudium
Varighet: 1 År -
Ergoterapi - bachelor
Varighet: 3 År -
Fysioterapi - bachelor
Varighet: 3 År -
Radiografi - bachelor
Varighet: 3 År -
Farmasi - bachelor
Varighet: 3 År -
Farmasi - master
Varighet: 2 År -
Romfysikk, sivilingeniør - master
Varighet: 5 År -
Klima og miljøovervåkning, sivilingeniør - master
Varighet: 5 År -
Bærekraftig teknologi, ingeniør - bachelor
Varighet: 3 År -
Odontologi - master
Varighet: 5 År -
Anvendt fysikk og matematikk, sivilingeniør - master
Varighet: 5 År -
Praktisk-pedagogisk utdanning for trinn 8-13 (deltid) - årsstudium
Varighet: 2 År -
Ernæring - bachelor
Varighet: 3 År -
PhD Programme in Natural Science
Varighet: 3 År -
PhD Programme in Science
Varighet: 3 År -
Lektor i realfag trinn 8-13 - master
Varighet: 5 År -
Kunstig intelligens, sivilingeniør - master
Varighet: 5 År -
Matematiske realfag - bachelor
Varighet: 3 År -
Medisin profesjonsstudium - forskerlinje
Varighet: 7 År -
Informatikk, datafag - bachelor
Varighet: 3 År -
Computer Science - master
Varighet: 2 År